การใช้คำนำหน้าตำแหน่งนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรี "ฯพณฯ"

ยกเลิก การใช้คำว่า ฯพณฯ
โดย สกุลไทย
ฉบับที่ 2641 ปีที่ 51 ประจำวัน อังคาร ที่ 31 พฤษภาคม 2548

ในปัจจุบัน การเขียนและใช้ภาษาไทยของคนไทย ยังมีข้อบกพร่องและลักลั่นกันอยู่มาก คำไทยคำหนึ่งที่มีผู้ใช้ลักลั่นอยู่คือคำว่า ฯพณฯ ซึ่งทางราชการกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี เคยแจ้งทุกกระทรวงว่าคณะรัฐมนตรียกเลิกการใช้คำว่า ฯพณฯ ในหนังสือราชการ เมื่อวันที่ ๑ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๘๗ และวันที่ ๑๕ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๘๘ ก็มีหนังสือแจ้งอีกครั้งหนึ่งว่า

“ให้ยกเลิกใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้านามของรัฐมนตรีหรือผู้มีเกียรติเว้นแต่ในกรณีพิเศษที่จำเป็นจริงๆ อันเกี่ยวกับการต่างประเทศ หรือใช้เฉพาะที่เป็นคำแปลมาจากภาษาต่างประเทศเท่านั้น”

แต่ปรากฏว่า ทุกวันนี้ ก็ยังมีหน่วยราชการ และหน่วยงานต่างๆคงใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้านามบุคคลอยู่

ดังนั้น จึงขอเสนอข้อมูลและความเห็นเกี่ยวกับคำว่า ฯพณฯ ดังนี้

๑.๑ คำว่า ฯพณฯ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน หน้า ๕๗๔ อธิบายว่า ฯพณฯ (พะนะท่าน) น. คำนำหน้าชื่อหรือตำแหน่งข้าราชการผู้ใหญ่ชั้นรัฐมนตรี เอกอัครราชทูต เป็นต้น (ย่อมาจากคำว่า พณหัว พณหัวเจ้า พณหัวเจ้าท่าน)

๑.๒ พจนานุกรมลำดับและแปลศัพท์ที่ใช้ในหนังสือไทย รศ.๑๑๐ (พ.ศ.๒๔๓๔) ฉบับกรมศึกษาธิการ นิยามคำ “พะณะ” ไว้ว่า “เป็นคำเรียกท่านเสนาบดีว่า “พะนะหัวเจ้าท่าน”

พจนานุกรมฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๒ รศ.๑๒๐ นิยามคำ ฯพณฯ พณหัวเจ้าท่าน ว่า เจ้า ท่านผู้เหนือหัว

ปทานุกรม พ.ศ.๒๔๗๐ ของกรมตำรา กระทรวงธรรมการ นิยามคำ “พณหัว” “พณหัวเจ้า” ไว้ว่า “น.พระณหัว พ่อเหนือหัวเป็นคำเรียกคนเป็นใหญ่ พณหัวเจ้าท่าน น. เป็นคำเรียกขุนนางผู้ใหญ่ชั้นเสนาบดี ให้เขียนละดังนี้ “ฯพณฯ”

มีหลักฐานตามเอกสารเก่าที่ใช้คำว่า ฯพณฯ เช่น ในประชุมจดหมายเหตุสมัยอยุธยา ภาคที่ ๑ คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโบราณคดี สำนักนายกรัฐมนตรี จัดพิมพ์ ๒๕๑๐ และในจดหมายเหตุรัชกาลที่ ๓ เล่ม ๔ กล่าวว่า

“พณะหัวเจ้าท่านเจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราชชาติเตโชชัย...” ซึ่งจะเห็นได้ว่าใช้คำนี้กับเสนาบดี หรือใช้นำหน้าข้าราชการระดับสูง ซึ่งมีราชทินนาม หรือมีตำแหน่งสูง

๑.๓ เมื่อวันที่ ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๘๖ กระทรวงศึกษาธิการได้เสนอให้ใช้คำว่า พณะท่าน แสดงถึงวัฒนธรรมในการใช้ภาษาไทยในลักษณะเดียวกับภาษาต่างประเทศ คือ His/Her Excelleney อักษรย่อ H.E. และคณะรัฐมนตรีเห็นชอบให้แจ้งกระทรวงถือปฏิบัติ (แต่ไม่ปรากฏว่าได้กำหนดว่าตำแหน่งใดจะใช้คำว่า พณะท่าน เพียงแต่มีกำหนดให้ใช้คำ ๒ คำ คือ พณะท่าน กับท่าน)

ครั้นเมื่อวันที่ ๑ กันยายน ๒๔๘๗ กรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรีมีหนังสือที่ นว.๑๘๒/๒๔๘๗ แจ้งทุกกระทรวงว่าคณะรัฐมนตรีมีมติยกเลิกระเบียบการใช้คำ ฯพณฯ ในหนังสือราชการและมีหนังสือที่ นว.๑๐๘/๒๕๘๘ ลงวันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๘๘ แจ้งรัฐมนตรีทุกกระทรวงอีกครั้งหนึ่ง ว่า

“ให้ยกเลิกใช้คำ ฯพณฯ นำหน้านามของรัฐมนตรี หรือผู้มีเกียรติเว้นแต่ในกรณีพิเศษที่จำเป็นจริงๆ อันเกี่ยวกับการต่างประเทศ หรือใช้เฉพาะที่เป็นคำแปลมาจากภาษาต่างประเทศเท่านั้น”

๑.๔ ในหนังสือ ประมวลข้อหาหรือเกี่ยวกับระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ.๒๕๒๖ รวบรวมโดยสวัสดิการสำนักนายกรัฐมนตรี หน้า ๔ ตอบคำถามเกี่ยวกับการใช้คำ ฯพณฯ ว่า

“เนื่องจากระเบียบกำหนดให้เขียนคำขึ้นต้นแล้วลงตำแหน่งของผู้ที่หนังสือมีไปถึง โดยให้มีคำนำหน้าตำแหน่ง จึงไม่จำเป็นต้องใช้คำขึ้นต้นต่อด้วยคำว่า “ท่าน” หรือ “ฯพณฯ” เช่น กราบเรียน นายกรัฐมนตรี เรียนรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ

อย่างไรก็ตาม แม้มีหนังสือเวียนตามข้อ ๑.๓ และคำตอบในข้อ ๑.๘ แล้ว แต่ปรากฏว่า ในทางปฏิบัติยังมีหน่วยราชการใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้านามและตำแหน่งในหนังสือราชการ และในภาษาพูด เช่น คำกล่าวรายงานดังปรากฏตามข้อมูลที่ได้จากการที่สำนักอาลักษณ์และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตรวจสอบพบว่า

ก. สำนักราชเลขาธิการ กองการในพระองค์ยังใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้าชื่อหรือตำแหน่ง โดยใช้เฉพาะกับประธานองคมนตรีและนายกรัฐมนตรี เนื่องจากใช้มาโดยตลอด แม้จะทราบระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยระเบียบงานสารบรรณ ๒๕๒๖ ว่าไม่กำหนดให้ใช้ก็ตาม ก็ยังใช้เนื่องจากเกรงว่าจะเป็นการลดฐานะและถือว่าเป็นการให้เกียรติ

ข. สำนักพระราชวัง กองพระราชพิธี (นางสาววิลาวรรณ ธันวานนท์ ผู้ยกร่างกำหนดการและหมายกำหนดการ) แจ้งว่าได้ปฏิบัติตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยระเบียบงานสารบรรณ ๒๕๒๖ โดย ไม่ใช้ คำ ฯพณฯ นำหน้าชื่อหรือตำแหน่งประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี องคมนตรี หรือ รัฐมนตรี

ค. กองกิจการในพระองค์ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร ในการเขียนกำหนดการ มีทั้งใช้คำว่า ฯพณฯ และไม่มี

ง. กระทรวงการต่างประเทศ (นางทรงทรัพย์ คเชนกรชัย เจ้าหน้าที่การทูต ๗ กองแบบพิธี กรมพิธีการทูต (เป็นผู้ให้ข้อมูล) แจ้งว่า กองแบบพิธีใช้คำว่า ฯพณฯ กับเอกอัครราชทูตต่างประเทศ รัฐมนตรี นายกรัฐมนตรี และบุคคลระดับสูง เช่น ประธานองคมนตรี ประธานรัฐสภา รวมทั้งข้าราชการที่เกษียณอายุของกระทรวงการต่างประเทศที่โดยดำรงตำแหน่งระดับ ๑๐ ขึ้นไป โดยใช้ในหนังสือราชการและบัตรเชิญ ทั้งนี้ เจ้าหน้าที่กองแบบพิธีไม่ทราบว่า เคยมีหนังสือเวียนยกเลิกการใช้ คำว่า ฯพณฯ และไม่ได้ตรวจสอบระเบียบงานสารบรรณ

จ. สำนักอาลักษณ์และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ยึดถือปฏิบัติตามหนังสือเวียน นว.๑๐๘/๒๔๘๘ ลงวันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๘๘ ให้ยกเลิกการใช้คำว่า ฯพณฯ และระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ ๒๕๔๖ ที่ไม่กำหนดให้ใช้คำว่า ฯพณฯ จึงไม่ใช่คำว่า ฯพณฯ นำหน้าชื่อหรือตำแหน่งใดๆ และหากมีหนังสือมาจากหน่วยราชการและใช้คำว่า ฯพณฯ สำนักอาลักษณ์ฯก็จะตัดออกเสมอ

เมื่อมีความลักลั่นในการใช้คำว่า ฯพณฯ และประชาชนพบว่าหน่วยราชการสำคัญหลายแห่งยังคงใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้าตำแหน่ง ทั้งๆที่คณะรัฐมนตรีได้ประกาศยกเลิกการใช้คำว่า ฯพณฯ แล้ว ตั้งแต่พุทธศักราช ๒๔๘๗-๒๔๘๘ จึงมีผู้สงสัยโทรศัพท์และมีหนังสือสอบถามไปยังราชบัณฑิตยสถานอยู่เสมอ ซึ่งราชบัณฑิตยสถาน ได้นำปัญหาดังกล่าวเข้าพิจารณาในคณะกรรมการกำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับใช้ภาษาไทย แล้วมีมติให้ตอบผู้ถามดังนี้

“เมื่อสำนักนายกรัฐมนตรีได้วางระเบียบงานสารบรรณให้ถือปฏิบัติในการโต้ตอบหนังสือราชการ โดยกำหนดให้เขียนคำขึ้นต้น แล้วลงตำแหน่งของผู้ที่หนังสือมีไปถึง โดยไม่ต้องมีคำว่า “ท่าน” หรือ ฯพณฯ ต่อท้ายคำขึ้นต้น ดังนั้น ในหนังสือราชการจึงควรถือปฏิบัติตามระเบียบดังกล่าว”

ซึ่งสรุปได้ว่า ไม่ใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้าชื่อหรือตำแหน่ง

ต่อมา เมื่อวันที่ ๑ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๔๗ ในการประชุมคณะกรรมการเอกลักษณ์ของชาติ นายวิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี ประธานคณะกรรมการเอกลักษณ์ของชาติ ได้มอบหมายให้ คุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ กรรมการ ตรวจสอบและเสนอความเห็นเกี่ยวกับคำว่า ฯพณฯ หากมีความเหมาะสมที่จะนำคำว่า ฯพณฯ กลับมาใช้ ก็จะได้ดำเนินการให้เป็นการถูกต้องต่อไป คุณหญิงกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ ได้นำเรื่องเสนอคณะทำงานศูนย์ส่งเสริมและเผยแพร่การใช้ภาษาไทยของราชบัณฑิตยสถานแล้ว และได้พิจารณาเอกสารข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องนี้ ที่สำนักอาลักษณ์และเครื่องราชอิสริยาภรณ์ กับเอกสารที่ราชบัณฑิตยสถาน ได้ประมวลไว้จากการตรวจสอบมาก่อนแล้ว และได้สรุปความเห็นเสนอรองนายกรัฐมนตรี ดังนี้

“เนื่องจากมีหนังสือเวียนและมีระเบียบของสำนักนายกรัฐมนตรีกำหนดว่า ไม่ต้องใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้าชื่อและตำแหน่ง ซึ่งหน่วยราชการและหน่วยงานต่างๆพึงยึดถือปฏิบัติตาม โดยงดใช้คำว่า ฯพณฯ

คำว่า ฯพณฯ ย่อมาจากคำว่า พณะหัวเจ้าท่าน ซึ่งแปลว่า ท่านผู้เหนือหัว ใช้เขียนนำชื่อหรือตำแหน่งเสนาบดี หรือข้าราชการระดับสูง ซึ่งในอดีตคงใช้ได้โดยเหมาะสม เพราะประเทศไทยยังปกครองด้วยระบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เสนาบดี ขุนนางระดับสูงครองอำนาจยิ่งใหญ่ จึงยกย่องว่าเป็นท่านผู้อยู่เหนือหัว แต่ในปัจจุบันประเทศไทยปกครองด้วยระบอบประชาธิปไตย มีพระมหากษัตริย์เป็นพระประมุขภายใต้รัฐธรรมนูญ วัฒนธรรมประเพณีมีมาแต่โบราณกาลว่า ทรงเป็น เจ้าชีวิต เพราะพระมหากษัตริย์ทรงสร้างบ้านแปลงเมือง นำความสุขความเจริญอุดมสมบูรณ์และความร่มเย็นเป็นสุขมาสู่ประเทศ ทั้งยังทรงขจัดทุกข์บำรุงสุขแก่อาณาประชาราษฎร์ตลอดมา จึงทรงอยู่ในฐานะ “เหนือหัว” โดยชอบธรรมและเหมาะสม ส่วนคนสามัญ เมื่อบ้านเมืองปกครองโดยระบอบประชาธิปไตย รัฐธรรมนูญกำหนดให้บุคคลมีความเท่าเทียมกัน ไม่มีบุคคลใดสมควรที่จะเป็น ผู้อยู่เหนือหัวบุคคลอื่น จึงไม่ควรใช้คำว่า ฯพณฯ ซึ่งแปลว่า ท่านผู้เหนือหัว หรือพ่อเหนือหัวของบุคคลอื่น นำหน้าชื่อหรือตำแหน่งบุคคลสามัญไม่ว่าจะอยู่ในตำแหน่งใด

อนึ่ง คำว่า ฯพณฯ เป็นคำที่เขียนยากอ่านยาก ไม่ถูกต้องตามหลักเกณฑ์การเขียนและการอ่านคำไทย คำเดิมที่ถูกต้องคือ พณะหัวเจ้าท่าน ต่อมา ย่อคำลงเหลือ ฯพณฯ เขียนไปยาลน้อยไว้หน้าและหลังคำว่า พณ ซึ่งเป็นการเขียนรูปศัพท์ไม่ถูกต้อง และในความเป็นจริงทั้งผู้เขียน ผู้อ่าน และผู้ถูกเรียกก็ไม่ทราบว่า หมายความว่าอย่างไร จึงเป็นการใช้คำนี้โดยไม่มีเหตุผล เพราะไม่สื่อความหมายหรือความเข้าใจที่ถูกต้อง ทั้งไม่เหมาะสมกับสภาวะสังคมในปัจจุบันด้วย

ดังนั้น เพื่อให้การปฏิบัติในสังคม และการใช้ถ้อยคำในภาษาทั้งภาษาราชการและภาษาพูดไม่สับสน เห็นควรยกเลิกการใช้คำว่า ฯพณฯ

สรุป ในปัจจุบัน หากคณะรัฐมนตรี มิได้มีมติเปลี่ยนแปลงมติตามหนังสือที่ นว.๑๘๒/๒๔๘๗ ลงวันที่ ๑ กันยายน ๒๔๘๗ และหนังสือที่ นว.๑๐๘/๒๔๘๘ ลงวันที่ ๑๕ กันยายน ๒๔๘๘ ซึ่งให้ยกเลิกการใช้คำว่า ฯพณฯนำหน้าชื่อและตำแหน่ง ก็ไม่จำเป็นต้องใช้คำว่า ฯพณฯ นำหน้าชื่อและตำแหน่งทั้งในภาษาเขียนและภาษาพูด